IB Fizik'te fotoelektrik etki ve Einstein denklemi
Eşik frekansı, iş fonksiyonu, durdurma potansiyeli ve Einstein denklemi: IB Fizik fotoelektrik etkiyi çözümlü örneklerle anlatan rehber.
Fotoelektrik etki, bir metal yüzeye yeterince yüksek frekanslı ışık düştüğünde yüzeyden elektron sökülmesidir. Konu, IB Fizik'in Theme E (Nuclear and quantum physics) bölümündeki kuantum fiziğinin kapısıdır: ışığın enerjiyi foton denen paketler hâlinde taşıdığını gösteren deneysel kanıttır. Bu yazıda gözlemleri, Einstein denklemini ve sınavda en çok karşılaşılan hesap türlerini çözümlü örneklerle ele alıyoruz.
Deneyde ne gözlenir?
- Eşik frekansı: Her metal için bir en küçük frekans f₀ vardır. Bu frekansın altındaki ışık, ne kadar şiddetli olursa olsun elektron sökemez.
- Anında salınım: Frekans f₀'ın üzerindeyse elektronlar, çok zayıf ışıkta bile ölçülebilir bir gecikme olmadan çıkar.
- En büyük kinetik enerji frekansa bağlıdır: Sökülen elektronların en büyük kinetik enerjisi ışığın frekansıyla artar, şiddetiyle değişmez.
- Akım şiddete bağlıdır: Frekans sabitken ışık şiddeti artırılırsa saniyede sökülen elektron sayısı, dolayısıyla fotoelektrik akım artar.
Işığı sürekli bir dalga olarak gören klasik model bu gözlemlerin üçünü açıklayamaz: dalga modeline göre şiddetli ışık her frekansta, yeterince beklenirse elektron sökebilmeli ve elektronlara daha fazla enerji vermelidir.
Foton modeli ve Einstein denklemi
Einstein'ın açıklamasında ışık, her biri E = hf enerjisi taşıyan fotonlardan oluşur; h Planck sabitidir (6,63 × 10⁻³⁴ J s). Bir foton enerjisinin tamamını tek bir elektrona verir. Elektronun metalden çıkabilmesi için gereken en küçük enerjiye iş fonksiyonu (Φ) denir. Enerjinin kalanı elektronun kinetik enerjisi olur:
hf = Φ + Ek,max
"max" ifadesi, yüzeye en yakın ve en az enerji harcayarak çıkan elektronlar içindir; daha derinden çıkan elektronların kinetik enerjisi daha küçüktür. Eşik frekansında elektron kinetik enerjisiz çıkar: hf₀ = Φ.
Durdurma potansiyeli
En hızlı elektronları durdurmak için uygulanması gereken ters gerilime durdurma potansiyeli Vs denir. Elektronun yükü e olmak üzere eVs = Ek,max yazılır. Böylece denklem hf = Φ + eVs biçimini alır ve deneyde ölçülen bir gerilimle doğrudan bağlanır.
Grafik yorumu
Ek,max'ın f'ye karşı grafiği bir doğrudur: Ek,max = hf − Φ.
- Eğim h'dir ve metalden bağımsızdır; farklı metallerin doğruları birbirine paraleldir.
- Yatay eksen kesimi eşik frekansı f₀'dır.
- Doğru geriye uzatıldığında düşey ekseni −Φ'de keser.
Grafik eVs yerine Vs ile çizilmişse eğim h/e olur. Soru hangi büyüklüğün çizildiğini eksen etiketinde söyler; birimi kontrol etmek bu farkı yakalamanın en hızlı yoludur.
Çözümlü örnekler
Bu örneklerde h = 6,63 × 10⁻³⁴ J s, c = 3,00 × 10⁸ m s⁻¹ ve 1 eV = 1,60 × 10⁻¹⁹ J alınmıştır. Sınavda size verilen değerleri kullanın.
Örnek 1. Dalga boyu 400 nm olan ışık, iş fonksiyonu 2,30 eV olan bir metale düşüyor. Elektronların en büyük kinetik enerjisi ve durdurma potansiyeli nedir?
- f = c/λ = (3,00 × 10⁸) / (4,00 × 10⁻⁷) = 7,50 × 10¹⁴ Hz.
- Foton enerjisi: hf = 6,63 × 10⁻³⁴ × 7,50 × 10¹⁴ = 4,97 × 10⁻¹⁹ J = 3,11 eV.
- Ek,max = 3,11 − 2,30 = 0,81 eV (yaklaşık 1,3 × 10⁻¹⁹ J).
- Durdurma potansiyeli Vs = 0,81 V. Enerji eV cinsinden olduğu için sayı doğrudan volta karşılık gelir.
Örnek 2. Aynı metalin eşik frekansı ve eşik dalga boyu nedir?
- Φ = 2,30 × 1,60 × 10⁻¹⁹ = 3,68 × 10⁻¹⁹ J.
- f₀ = Φ/h = 3,68 × 10⁻¹⁹ / 6,63 × 10⁻³⁴ = 5,55 × 10¹⁴ Hz.
- λ₀ = c/f₀ = 3,00 × 10⁸ / 5,55 × 10¹⁴ = 5,40 × 10⁻⁷ m, yani yaklaşık 540 nm. Bundan uzun dalga boylu ışık (örneğin kırmızı) bu metalden elektron sökemez.
Örnek 3. Örnek 1'deki ışığın şiddeti iki katına çıkarılırsa ne değişir? Saniyede düşen foton sayısı iki katına çıktığı için sökülen elektron sayısı ve akım artar. Her fotonun enerjisi değişmediği için Ek,max ve durdurma potansiyeli aynı kalır.
Sık yapılan hatalar
- eV ile J'yi karıştırmak: hf'yi J olarak hesaplayıp Φ'yi eV olarak çıkarmak anlamsız sonuç verir. İki büyüklüğü aynı birime getirin.
- nm'yi m'ye çevirmemek: 400 nm = 4,00 × 10⁻⁷ m'dir.
- Şiddet ile frekansı karıştırmak: Açıklama sorularında "şiddet elektron sayısını, frekans tek bir elektronun enerjisini belirler" ayrımını açıkça yazın.
- "max" ifadesini atlamak: Einstein denklemi sökülen bütün elektronların değil, en hızlı elektronların kinetik enerjisini verir.
Işığın parçacık davranışından madde dalgalarına geçişi de Broglie dalga boyu yazımızda bulabilirsiniz. Güncel müfredatın tema yapısı ve sınav düzeni için IB Fizik özel ders sayfamıza bakabilirsiniz.