IB Diploma programı 3 bileşenden oluşur: CAS, EE ve TOK
IB Diploma core üç bileşeni: CAS, EE ve TOK'un puanlama, saat ve format farkları. IB Diploma hazırlık stratejisi için 45 puanlık dağılımın anahtarı.
IB Diploma programı (International Baccalaureate Diploma Programme), 6 ders grubundan seçilen derslerin puanlarına ek olarak üç zorunlu "core" bileşeni içerir. Bu üç bileşen — Theory of Knowledge (TOK), Extended Essay (EE) ve Creativity, Activity, Service (CAS) — diploma almanın ön koşuludur ve 45 üzerinden toplam IB Diploma puanına doğrudan katkı sağlayan 3 puanlık bir blok oluşturur. Aşağıdaki açıklama, her bir core bileşenin formatını, puanlama mantığını ve sınav hazırlık stratejisini tek tek ele alır.
Core bileşenlerinin diploma puanına katkısı
IB Diploma puanı 45 üzerinden hesaplanır: 6 dersin her biri 1-7 arası puanlanır, en yüksek ve en düşüksüz 5 ders 7×5=35 getirir. Kalan 10 puanın 3'ü core bileşenlerinden, 7'si ise 6. dersin ham puanıyla toplam 6×7=42 üzerinden gelen matematik formülden gelir. Pratikte bu, core'un 3 puanının 6 dersin 7'si yerine TOK + EE'nin birlikte değerlendirilmesinden oluşması demektir.
CAS puan üretmez; diploma alınıp alınmamasını belirleyen geçer/geçmez kuralına tabidir. TOK ve EE ise A-E harf skalasında puanlanır, IB tarafından matematik formülle birleştirilir ve 0-3 arası diploma katkısına dönüştürülür. Aşağıdaki tablo bu eşleştirmenin çerçevesini özetler.
| TOK + EE kombinasyonu | Diploma katkısı |
|---|---|
| İkisi de A | 3 |
| Bir A, bir B | 3 |
| İkisi de B | 2 |
| Bir C içeren kombinasyon | 2 (bazı kombinasyonlarda 1) |
| D veya E bulunması | 0 (diploma eşiği tehlikede) |
| Herhangi biri E | Diploma verilmez |
Bu tabloyu bir hedef olarak değil, bir sigorta poliçesi olarak okumak gerekir. 6 dersten 5'i 7, biri 5 olan bir öğrenci, EE'yi D alırsa diploma alamaz. Core, IB Diploma programının "sınav formatı" değil, "süreç formatı" olan kısmıdır; bu nedenle 11. sınıftan itibaren haftalık takvime yayılması stratejik bir zorunluluktur.
Theory of Knowledge: format ve komut terimleri
TOK, IB Diploma core'un sözel ayağıdır. İki bölümden oluşur: biri sergileme (exhibition) formatında olan iç değerlendirme (TOK Exhibition), diğeri Mayıs/Kasım oturumunda yapılan dış değerlendirme (TOK Essay). IB, her iki yılda bir bu iki parçadan birinin formatında revizyon yapabildiğinden, çalışmaya başlamadan önce dersin öğretmeninden güncel kılavuzun (TOK Subject Guide) doğrulanması gerekir.
Komut terimleri ve sınav formatı
- "To what extent" ifadesi açık uçlu değildir; cevap mutlaka konumlandırma (claim) ve sınırlama (counter) gerektirir.
- "Compare and contrast" iki bilgi iddiasını iki farklı WOK (Ways of Knowing) üzerinden okumayı zorunlu kılar.
- "Examine" açıklama + örnek + değerlendirme üçlüsü ister; 800 kelimelik essayin yaklaşık %40'ı değerlendirmeye ayrılmalıdır.
- "Discuss" en geniş komut terimidir ve sık sınırsız cevaba yol açar — bu yüzden her paragraf tek bir AOK (Areas of Knowing) veya WOK'a bağlanmalıdır.
TOK exhibition üç obje seçip her biri için 10 dakikalık sözlü sunum şeklinde yapılır; harici bir puanlayıcı rubric'ine göre 10 üzerinden değerlendirilir. Pratik tavsiye: üç obje, tek bir claim'i farklı açılardan destekleyecek şekilde seçilirse, essay'deki argüman exhibition'la çelişmez. Tecrübelerime göre, öğrencilerin çoğu objeleri birbirinden bağımsız seçip sonra bağ kurmaya çalışıyor; bu da B-A arası sınırında kalmalarına yol açıyor.
Extended Essay: 4.000 kelimelik araştırma raporu
EE, IB Diploma core'un 4.000 kelimelik bağımsız akademik makalesidir. 11. sınıfın ilk döneminden itibaren danışman öğretmenle çalışılır; Mayıs oturumuna kadar teslim edilen nihai taslak dış değerlendirici tarafından okunur. Konu seçimi sınav hazırlık stratejisi açısından en kritik karardır, çünkü derslerden birinin IA'sıyla (Internal Assessment) aynı alanı seçmek hem zaman hem de kavramsal derinlik kazandırır.
Yapısal iskelet
- Başlık sayfası + İçindekiler (1 sayfa).
- Giriş (~400 kelime): araştırma sorusu, gerekçe, kapsam.
- Literatür taraması veya kavramsal çerçeve (~700 kelime).
- Metodoloji (~400 kelime): veri kaynakları, sınırlar, etik.
- Analiz ve bulgular (~1.500 kelime): en ağır bölüm.
- Tartışma (~500 kelime): bulguların araştırma sorusuyla ilişkisi.
- Sonuç (~300 kelime) + Kaynakça + Ekler.
Bu 7 bölümün içinde 2 sayısal kısım vardır: eğer konu sayısal veri içeriyorsa, hem tablolar hem de hata payı/istatistiksel testler analiz bölümünde yer almalıdır. IB dış değerlendiricisi, salt anlatı yazıp tablodan kaçınan EE'leri K, L, M kriterlerinde (Engagement, Focus, Analysis) düşürür.
CAS: 7 öğrenim çıktısı ve saat hedefi
CAS, IB Diploma core'un tek puan üretmeyen ama diploma eşiği için zorunlu olan bileşenidir. Öğrenci, okulun CAS koordinatörü aracılığıyla 18 ay boyunca (genellikle 11. sınıfın ortasından 12. sınıfın sonuna kadar) etkinliklerini belgeler. IB herhangi bir minimum saat sayısı açıklamaz; ancak pratikte 7 öğrenim çıktısının (learning outcomes) her biri için en az 1-2 anlamlı deneyim ve ortalama 150-200 saatlik toplam portföy, okulların çoğunluğunun kullandığı gerçekçi eşiktir.
- Creativity: sanatsal üretim, tasarım, yaratıcı problem çözme.
- Activity: fiziksel hareket, spor, bedensel etkinlikler.
- Service: karşılıksız topluluk katkısı; doğrudan aile veya ödeme karşılığı yapılan işler geçerli sayılmaz.
- 7 öğrenim çıktısı: her biri CAS portföyünde refleksiyon (reflection) ile kanıtlanmalıdır.
CAS, 7 öğrenim çıktısının tümünü en az birer kez karşılayacak şekilde tasarlanmalıdır. Tek bir uzun etkinlik yedi çıktıyı da karşılıyormuş gibi yazılabilir, ancak IB dış denetiminde bu yazılar sığ refleksiyon olarak işaretlenir. Çıktılar, etkinliğin farklı aşamalarına dağıtılırsa hem rubrik hem de bütünlük açısından güçlü portföy oluşur.
Core saatleri nasıl planlanmalı
Core bileşenlerinin puanlaması 0-3 olduğu için her birinden gelen puan başına harcanan saat oranı asimetriktir. EE tek başına 0'dan 3'e giden 3 puanın tamamını etkilerken, CAS puan üretmez. Bu yüzden zaman dağılımı, diploma hedefine göre değil diploma şartına göre yapılmalıdır.
Pratik bir 18 aylık dağılım önerisi: 11. sınıfın ilk döneminde EE konusu ve danışman seçimi, ikinci dönemde EE taslak 1, yaz döneminde ilk okumalar ve veri toplama, 12. sınıfın ilk döneminde EE son taslak + TOK exhibition provaları, son dönemde TOK essay tamamlanır. CAS, yıl boyunca 2 haftada bir refleksiyon yazımıyla eş zamanlı yürütülür. Bu takvim, mayıs ayında 3 ayrı deliverable'ı son haftaya bırakma riskini sıfırlar.
Core'da sık yapılan 5 hata ve çözümleri
- EE'yi bir dönemde bitirmeye çalışmak: Danışman onay süreci + revizyonlar dahil 3-4 iterasyon gerekir. Çözüm: 11. sınıf sonbaharından itibaren en az 2 haftada bir danışman toplantısı takvimi açılmalıdır.
- TOK essay'de bilgi alanı (AOK) sınırını aşmamak: "Ahlak, din, doğa bilimleri" gibi üç ayrı AOK'u tek bir essay'e sıkıştırmak konuyu sığlaştırır. Çözüm: tek bir gerçek hayat iddiası seçip iki AOK üzerinden analiz etmek yeterlidir.
- CAS refleksiyonlarını olay gününde yazmamak: 18 aylık portföyü son hafta hatırlamaya çalışmak yüzeysel anlatı üretir. Çözüm: her etkinlikten sonra 48 saat içinde 100-150 kelimelik refleksiyon yazma alışkanlığı.
- EE ile bir IA'nın aynı kaynağını paylaşması: Disiplinler arası kopyalama olarak işaretlenebilir. Çözüm: aynı veri setini farklı sorularla analiz etmek ve kaynakça ayrımı net tutmak.
- TOK exhibition'da obje görselinin düşük kalitesi: Rubrikin 4. kriteri (connections) objeler arası geçiş ister; net olmayan görsel bu geçişi görünmez kılar. Çözüm: 3 objenin tek bir infographic'te gösterilmesi.
3 bileşeni tek bir stratejide birleştirmek
TOK, EE ve CAS ayrı ürünlerdir; ancak hepsi aynı beceri kümesini ölçer: araştırma, refleksiyon, kanıt ve sınırları kabul etme. Öğrencilerin çoğu bu üçünü paralel yürütür; daha verimli olan, birbirini besleyen bir döngü kurmaktır. Örnek: EE'nin araştırma sorusu TOK exhibition'da obje olarak sergilenebilir; CAS service projesi, EE'nin topluluk verisini sağlayabilir. Bu bütünleşme, hem saat tasarrufu sağlar hem de dış değerlendiricinin gözünde "tutarlı bir diploma profili" oluşturur.
Sonuç olarak, IB Diploma core üç bileşeni birbirine paralel değil, birbirini besleyen bir sistemdir. 3 puan, küçük gibi görünür; ama 6 dersin 5'inde 7 alıp birinde 6'ya düşen bir aday için bu 3 puan, diploma eşiğini belirleyen tek bloktur. Sınav hazırlık stratejisi bu nedenle core'a ders saatinin ortalama %15-20'sini ayırmalıdır.
İB Özel Ders'in birebir IB Diploma core programı, öğrencinin TOK, EE ve CAS üçlüsünü tek bir portföy haritasında birleştirir; özellikle EE kılavuzunun K, L, M ve O, P, Q kriterleri üzerinden ayrı ayrı puanlama simülasyonu yapar ve CAS refleksiyonlarını 7 öğrenim çıktısına karşı tek tek eşleştirir.